Тухайн хүний биеийн аль нэг эрхтэний тогтолцоо согогтой, цаашид хөгжих боломжгүй болсон нөхцөлд үүнийг хөгжлийн бэрхшээлтэй гэж тооцсон байдаг. Тийм ч учираас хөдөлмөрийн чадвараа алдсан гэж үзэн улсаас тэтгэмж олгодог билээ. Тэгвэл монгол төр өнөөдөр хөгжлийн бэрхшээлтэй болчихоод байна. Үүнийг бид 90 жил харж суулаа. Монгол төрийн "эрхтэний" тогтолцоо маш эмзэг болжээ. Хэн нэгэн эсвэл аль нэг улсын тэтгэмжээс хараат байгаа нь эмгэнэлтэй.
Монгол төрийн ой санамж
Монгол улсын иргэний бүртгэл мэдээллийн тогтолцоо маш ядмаг. Монгол улс нэг өдөр хэдэн хүн нас барж, хэдэн хүн шинээр мэндэлж, хэд нь гадагшаа гарч, хэн орж ирж байна гэдгийг мэдэх аргагүй. Ямар сайндаал үндэсний статисткийн газар, иргэний бүртгэл мэдээллийн төв хоёрын тооны зөрөө 500-гаар хэмжигдэж байх вэ. Тусгаар тогтносон ямар ч улс өөр орны тагнуулын газраас хүн амынхаа тоог асуудаггүй байлтай. Гэтэл монгол улс АНУ-ын тагнуулын төв газараас хүн амынхаа тоог асууж байхав. Гадны орны тагнуулын газраас үндэстэнийхээ хүн амын тоог асуух ганцхан л тохиолдол байдаг. Тэр нь тухайн улс ямар нэг орны колони байгаа нөхцөлд. Монгол улс уг нь 90 гаруй жилийн өмнө уг нь тусгаар тогтнолоо олсон л юмсан. Ой санамжаа алдсан нөхцөлд хүрэх үр дүн нь ойлгомжтой. Монгол улс ерөөс дэлхийн бүх улс гүрэн ой санамждаа анхаарч бүртгэл мэдээллийн тогтолцоогоо анхаар ч иржээ. Гэвч монгол улс 2 жилийн өмнөөс иргэний бүртгэлдээ анхаарч эхэллээ. Гэвч бидний хүссэн шиг хурдан биш л байна.
Монгол төрийн алсын хараа
"Тэмцэл" гэх кинон дээр Богд хаан "Миний хараа мууджээ" гэдэгтэй адил монгол төрийн алсын хараа мууджээ. Алсын хараа гэдэг нь хөгжилд хүрэх төлөвлөгөө нэг ёсны газрын зураг гэсэн үг. Гэтэл монгол улсад тэр нь алга. Уг нь монгол улс "Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого"-той. Нэг асуудал байгаа нь цаасан дээр л их гоё юм бичээд тавьчихаж. Ямар ч улсын хөгжилд хүрэх төлөвлөгөө билгэдэл төдий зүйл байх ёсгүй. Ерөөс тухайн улсын анхаарвал зохих асуудлын нэг. Хөгжилд хүрэх төлөвлөгөө нь хэдэн жилийн хугацаанд ийм ийм төсөл хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, төдий хэмжээний мөнгө зарцуулж, тэдэн жилийн хугацаанд үүндээ хүрнэ гэсэн тодорхой ойлгомжтой байх ёстой. Гэтэл манай бодлогод хэн, хэзээ, хэрэгжүүлж, хэдэн жилийн хугацаанд үүндээ хүрэх, хэдий хэмжээний хөрөнгө зарцуулах нь тодорхойгүй, билгэдлийн чанартай зүйл байгаа нь харамсалтай. Газрын зураггүй ойд явбал төөрдөгтэй адил хөгжилд хүрэх төлөвлөгөө ойлгомжгүй байгаа нөхцөл тухайн улс хөгжих нь юу л бол. Монгол улсын гол концепци хувьсгалт нам, ардчилсан намын концепци байх ёсгүй. Ерөөс улс үндэсний нийтийн концепци байх ёстой. Нэг сонгуулиар нэг нь гарч нөгөө сонгуулиар нөгөө нь гарах нь үнэн ч монгол төрийн хөгжилийн хөтөлбөрийг тэр болгонд өөрчилөөд байвал хэзээ ч хөгжихгүй. Үлгэрлэвэл нэг цэвэрлэгч сайхан цэвэрлээд байгаа ч араас нь хог тариад байгаатай л адил.
Монгол төрийн тулгуур эрхтэний тогтолцоо
Хүн төрөлхтөн хоёр хөл, хоёр гартай болсоноор адгуусан амьтанаас ялгарч өнөөгийн хүн төрхийг олжээ. Тиймээс хүмүүс тулгуур эрхтэндээ их анхаардаг. Гэвч монголын төрд тулгуур эрхтэний эмгэг ужгирчээ. Монгол төрийн тулгуур эрхтэн бол эдийн засгийн баталгаатай байдал юм. Өнөөдөр монгол нэг орны тэтгэлгээс нөгөө орны тэтгэлгийн хооронд амьдарч байна. Өнөөдөртөө зээл тусламж авч болох ч тэр нь хойч үедээ дарагдахгүй их ачаа болж очно. Үүнийг 70 жил бидэнд тусласан орос ах нарын жишээ тодорхой харуулна. Ерөөс ямар ч улс зээл тусламж аваад хөгжсөн нь үгүй. Бид баталгаатай эдийн засагтай болохын тулд баялаг бүтээдэг орон болох хэрэгтэй. Үүний тулд дотоодын жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг дэмжиж тэдэнд ээлтэй эдийн засгийн орчинг бүрдүүлэх нь зүйтэй. Засгийн газар энэ жилийн эдийн засгийн орчны шинэтгэлийн жил болгож зарласан нь тэмдэглүүштэй л зүйл. Гэхдээ энэ нь нэр төдий зүйл биш байвал зохилтой.Гадаадын орнуудын ард иргэд нь өрөнд идэгдэж, өтөнд баригдсан улс байдаг. Тэд яагаад өрөнд дуртай вэ? гэвэл тэнд зээлийн хүү маш бага, эдийн засгийн таатай орчинтой. Хүү бага байгаа нөхцөлд хэн ч зээл авахаас татгалздаггүй. Гэхдээ бидэнд хонгилын үзүүрт харагдах жижиг ч гэсэн гэрэл байнаа. Тэр нь оюу толгой, таван толгой зэрэг уул уурхайн томоохон ордууд. Гэхдээ энэ нь төрийн толгойд байгаа хэний ч халаасанд орох ёсгүй. Тэгвэл монгол хэзээ ч гарч чадахгүй гүн ангалд унана гэсэн үг.
Монгол төрийн дотоод эрхтэн
Хүний дотоод эрхтэнүүд гэмтээд ирэхээр хүн янз бүрийн хавдарт өвчинд өртөх ээлтэй орчин болж ирдэг. Тэгвэл монгол төрийн дотоод эрхтэн болохоо байжээ. Төрд ажилладаг хүмүүсийн хүнд суртал, дотоод ардчилал, улс орны гэхээс илүүтэй өөрийн ашиг сонирхол, бизнес төр хоёрын хэт ойртолт зэрэг нь монгол төрийн дотоод эрхтэнийг гэмтээж байна. Францын нэгэн эрдэмтэн "Улс орныг тэнэгүүдийн гарт өгсөн үндэстэн л хамгийн эмгэнэлтэй" гэж хэлсэн нь бий. Сүүлийн жилүүдэд "нээлттэй хаалганы өдөр" гэж сүрхий нэртэй арга хэмжээг төрийн байгууллагууд их зохиох болж. Уг нь монгол төр ард иргэддээ жилийн 365 хоног нээлттэй байх учиртай. Гэтэл монгол улс нээлттэй байх ганц л өдөртэй. Хэрэв ийм байдалд байвал төр, ард иргэд хоёрын дунд асар том ангал үүснэ. Үүнийг зарим хүмүүс "эргэх холбоо" гэдгээр тайлбарладаг. Эргэх холбоо байсан цагт ард түмэн, төр хоёрын дунд итгэлцэл хэмээх зүйл үүснэ. Итгэлцэл үүссэн нөхцөлд сонгуулиар гардаг тэр их будлиан энэ тэр үүсэх нь алга болох учиртай.
Төгсгөлийн оронд
Дэлхий дээрх ямар ч улс ард иргэдтэй байх гэдэг нь нотлох албагүй үнэн. Тиймээс төр нь ард иргэдийнхээ төлөө байх нь тодорхой. Иймээс ч Авраам Линкольн "Ард түмнээс сонгогдсон төр, ард түмнийхээ төлөө байх ёстой" гэсэн үгээ хэлсэн болов уу. Тиймээс монголчуудын уламжлал болгон хэрэглэдэг "Төрийн сүлд өршөө" гэх үг орчин үед хэрэггүй. Төр бол бидний үйлчлэгч. Тиймээс төр бидний дээр биш бидний доор байвал зохилтой.
Өнөөдөрийн бичвэрээ дуусгахыг би хүссэнгүй дараа өөр сэдвээр үргэлжлүүлэх болно.
